سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )

250

طب در دوره صفويه ( فارسى )

طرفين رجوليت را هم الطالعان مىناميدند . در زن‌ها محل اين رگ‌ها را در گردن رحم مىدانستند و يكى را اندام توليد نطفه‌اى كه تبديل به جنين پسر مىشد و ديگرى را اندام توليد نطفه‌اى كه تبديل به جنين دختر مىگرديد مىدانستند . از نظر كالبدشناسى مدرن يك چنين توضيحاتى به كلى عارى از حقيقت مىباشد ولى نكته‌اى كه لازم است به آن اشاره شود اين است كه از فحواى كلام نويسندگان آشكارا استنباط مىگردد كه ايشان به آنچه نوشته‌اند صددرصد مومن نبوده‌اند و به همين علت مطالب خود را دوپهلو و غير مفهوم تحرير كرده‌اند . براى مثال منصور دو بار به اين رگ‌ها اشاره مىكند يك بار مىگويد كه آن‌ها رگى هستند كه از حفره نشيمنگاه به سوى كليه‌ها امتداد دارند و هم آنها هستند كه مولد ادرار مىباشند كه در اين صورت منظورش بلاشك ميزراه است و در جاى ديگر اظهار مىدارد كه « رگ‌ها از كليه به سوى بيضه‌ها امتداد مىيابند » . نويسنده موخرترى به نام محمد ابن يوسف نيز در كتاب خود به نام بحر الجواهر رگ‌هاى مزبور را به دو صورت مختلف تعريف مىكند يك جا مىگويد كه الطالع رگ قطورى است كه از سطح محدب رحم سرچشمه مىگيرد و در جاى ديگر اظهار مىدارد كه الطالعان رگ‌هاى قطورى مىباشند كه از حفرهء نشيمنگاه يعنى از بخش زيرين آن به سوى كليه‌ها امتداد دارند در بحر الجواهر هيچ صحبتى از نطفه‌سازى اين رگ‌ها به ميان نيامده است . در اينجا به گفتار خود دربارهء رحم خاتمه داده به شرح تخمدان‌ها و لوله‌هاى فلوپيوس ( لوله‌هاى تخمك‌رسان ) مىپردازيم . كالبدشناسان ايرانى هميشه اين دو را يك جا مورد بررسى قرار داده و راجع به آن‌ها مطلب نوشته‌اند . نويسندگان كتب و رسالات پزشكى تخمدان‌ها و بيضه‌ها را تحت نام واحد « خايه » كه در فارسى قديم به معنى دانه بوده است اسم برده‌اند منتها بيضه‌ها را خايه مردانه و تخمدان‌ها را خايه زنانه مىگفتند به همين ترتيب لوله‌هاى حامل ترشحات بيضه « 11 » و لوله‌هاى رابط بين تخمدان‌ها و رحم « 12 » را اويه منى مىناميدند و در اين مورد بين مرد و زن فرقى قائل نبوده و براى هر كدام اسم مشخصى در نظر نگرفته بودند . تخمدان‌هاى زن و بيضه‌هاى مرد را اندام‌هائى مركب از غدد ريز و متعدد و شبيه به پستان‌ها مىدانستند كه همانند پستان هم مايع سفيد رنگى از خود ترشح مىكردند آن‌ها معتقد بودند كه اين مايع سفيد رنگ عصاره‌اى است كه از خون موجود در بين غدد منتزع مىشود منتها اين مايع در داخل پستان به صورت شير درمىآيد و در تخمدان‌ها يا بيضه‌ها به صورت منى كار بيضه‌ها و تخمدان‌ها پروردن نهائى اين مايع سفيد رنگ است كه از سراسر بدن گرفته شده و در آن‌ها جمع مىگردد و به همين دليل هم عضو اصلى توليد مثل محسوب مىشوند . كالبدشناسان دورهء صفوى مىدانستند كه تخمدان‌ها ترشحات خود را از طريق

--> ( 11 ) - Vas deference ( 12 ) - Follopian Tube